Kırsal Mahalle ya da Kırsal Yerleşik Alan Tespiti

  • Mevzuat Tarihi16.04.2021
  • KurumHüseyin Eren HERSAN

Bu makalede, 15.04.2021 tarih ve 31455 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yayımı tarihinde yürürlüğe giren Kırsal Mahalle Ve Kırsal Yerleşik Alan Yönetmeliği değerlendirilmiştir.

KIRSAL MAHALLE YA DA KIRSAL YERLEŞİK ALAN TESPİTİ

Hüseyin Eren HERSAN

İçişleri Bakanlığı Kontrolörü

1. Giriş

16 Ekim 2020 tarih ve 31276(mükerrer) sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak  yayımı tarihinde yürürlüğe giren 7254 sayılı Kamu Malî Yönetimi Ve Kontrol Kanunu İle Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 10. Maddesi ile 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununa “Ek 3. Madde” eklenmiştir.

Büyükşehir Belediyesi Kanununa eklenen madde ile kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan tespitine ilişkin işlemler ile bu yerlerde uygulanacak muafiyet ve indirimler düzenlenmiş ancak başta bir mahallenin kırsal mahalle olarak tespit edilebilmesi için gerekli kriterler olmak üzere kanuna eklenen bu maddenin uygulanmasına ilişkin çok sayıda uygulama detayına ihtiyaç bulunmaktaydı.

Özellikle son zamanlarda yoğun bir şekilde vatandaş talepleri ile karşılaşan belediyeler bu maddenin uygulanması konusunda tereddütler yaşamakta, her idare kendi çözümünü üretmeye çalışmaktaydı.

İşte bu sıkıntıları gidermek ve bahsi geçen “Ek 3. Maddenin” uygulanmasını açıklamak üzere 15.04.2021 tarih ve 31455 sayılı Resmi Gazete ’de Kırsal Mahalle Ve Kırsal Yerleşik Alan Yönetmeliği yayımlanmıştır.

2. Değerlendirme

Bir mahallenin tamamında ya da bir bölümünde kırsal mahalle tespiti yapılmak isteniyorsa bu alanın büyükşehir belediyeleri sınırları içinde olup 1984 yılı ve sonrasında köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşen alanlardan olması ilk şarttır. Konuya ilişkin Yönetmelik yayımlanmadan önce yaptığımız değerlendirmede “kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan olarak belirlenen yerlerde bir çok ekonomik avantaj elde edileceğinden, ilçe ve büyükşehir belediyelerinin bir araya gelerek, kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan ilanı için somut ve objektif kriterler belirlemesinin yerinde olacağından” bahsetmiştik. Bu değerlendirmemiz Kırsal Mahalle Ve Kırsal Yerleşik Alan Yönetmeliğinin 4. maddesinin 2. Fıkrasında da “Kırsal mahalle tespit edilirken söz konusu alanlara tanınacak muafiyet ve indirimler göz önünde bulundurularak belediye sınırları içinde benzer durumda olan yerler bakımından adalet, eşitlik ve genellik prensipleri de dikkate alınır.” şeklinde ifade edilmiştir.

Bu son derece önemli bir hüküm olup, kırsal mahalle ilanına ilişkin iş ve işlemlerin somut kriterlere dayanılarak yapılması ve yerel siyasi etkilerle, köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşerek tüzel kişiliğini kaybeden ve benzer şartları taşıyan tüm mahalleler hakkında bu kararın alınması, siyasi ayrımlar yapılmadan kararlar alınmalıdır.

Bu temel üzerine, bir mahallenin kırsal mahalle olarak tespit edilebilmesi için Yönetmelikte bazı kriterlerden bahsedilmiştir. Bunlar; 

- Kırsal yerleşim özelliğinin devam edip etmemesi, 

- Şehir merkezine olan uzaklık ve ulaştırma durumu,

- Belediyelerin yol, su, atık su, katı atık, toplu taşıma gibi hizmetlerinden en az birine erişebilme imkânına tam kapasitede ulaşabilip ulaşamaması,

- Mevcut yapılaşma durumunun kırsal niteliğinin devam edip etmemesi,

- İmar mevzuatı uyarınca yerleşik ve gelişme alanları içinde olup olmaması,

- Sosyo-ekonomik olarak; kırsal nüfus oranının yüksek olması, yüzölçümünün önemli bir kısmını tarım, orman, mera, yaylak ve kışlak arazilerinin oluşturması, tarımsal üretimin, hayvancılık ve orman faaliyetlerinin başlıca geçim kaynağı olarak tespit edilmiş olup olmamasıdır.

Kırsal mahalle ilan edilirken yukarıdaki hususlarından biri veya birkaçı ile benzeri hususlar dikkate alınacaktır.

Yukarıdaki kriterler belirlenirken her yörenin kendine has özellikleri olabileceği düşüncesi ile bunlar somutlaştırılmamıştır.

Ancak yukarıda öneminden bahsettiğimiz gibi, belediye sınırları içinde benzer durumda olan yerler bakımından adalet, eşitlik ve genellik prensiplerinin dikkate alınabilmesi ve yerel siyasi etkilerin en aza indirilmesi, vatandaşın idareye güveninin sarsılmaması için; Yönetmelikte yer verilen kriterlerin, büyükşehir belediye meclislerinde görüşülerek somutlaştırılması uygun olacaktır.

Örneğin şehir merkezine olan uzaklık kriteri için mesafe şartı; kırsal nitelikli yapıların özellikleri; yüzölçümünün en az yüzde kaçının tarım, orman, mera, yaylak ve kışlak arazilerden oluşması gerektiği gibi kriterlerin somutlaştırılarak, bu konuda büyükşehir belediye meclislerinde karar alınmalı, kırsal mahalle ya da kırsal yerleşik alan ilanına ilişkin başvurularda bu somut kriterler kullanılmalıdır.

Yukarıda yer verilen somut kriterler belirlendikten sonra, önce ilgili ilçe belediye meclisince kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan teklifi kararı alınmalıdır. Bu teklif kararı gerekçeleri ile beraber büyükşehir belediye başkanlığına gönderilir.  İlçe belediye meclisinin kararının büyükşehir belediye başkanlığı kayıtlarına ulaştığı tarihten itibaren büyükşehir belediye meclisinin yapacağı ilk toplantıda karar ve teklif gündeme getirilir ve büyükşehir belediye meclisi, en geç doksan gün içinde kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan tespitine ilişkin ilçe belediyesi kararını aynen veya değiştirerek kabul eder ya da reddeder.

Kırsal mahalle tespiti kararında süre ön görülemez. Bu kararlar yetki ve usulde paralellik ilkesi gereği, kabul edildiği yöntemle iptal edilebilir.

Kırsal mahalle ilanı kararı, kararın verildiği yılı takip eden takvim yılının başından itibaren hüküm ve sonuç doğurmaya başlar. Kırsal mahalle statüsünün geri alınması durumunda ise kararın alındığı yılın sonuna kadar kırsal mahalle statüsüne ilişkin uygulamalar devam eder.

Kırsal mahalle ya da kırsal yerleşik alan olarak belirlenen yerlerde bir takım ekonomik muafiyet ve indirimler söz konusudur.

Bu yerlerde;

- Gelir vergisinden muaf esnaf ile basit usulde gelir vergisine tabi mükellefler tarafından bizzat işyeri olarak kullanılan bina, arsa ve araziler ile mesken amaçlı kullanılan binalar ve zirai istihsalde kullanılan bina, arsa ve araziler emlak vergisinden,

- Yapılacak yapılar, bina inşaat harcı ile imarla ilgili harçlardan, muaftır.

Yine aynı alanlarda;

- Ticari, sınai ve turistik faaliyetlerde kullanılan bina, arsa ve araziler için emlak vergisi %50,

2464 sayılı Kanun uyarınca alınması gereken vergi, harç (bina inşaat harcı ile imarla ilgili harçlar hariç) ve harcamalara katılma payları %50, indirimli uygulanır.

Ayrıca, bu yerlerde, içme ve kullanma suları için alınacak ücret; işyerleri için belirlenmiş olan en düşük tarifenin %50’sini, konutlar için belirlenmiş olan en düşük tarifenin %25’ini geçmeyecek şekilde belirlenir.

Yukarıda yer verilen açıklamalarla birlikte, 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 8/ğ maddesinde yer alan “Büyükşehir belediyesi sınırının il sınırı olması nedeniyle mahalleye dönüşen ve nüfusu 5.000’in altında kalan yerlerin, kırsal yerleşim özelliğinin devam edip etmediğine büyükşehir belediye meclisince karar verilir. Büyükşehir belediye meclisince aksine bir karar alınmadıkça, uygulama imar planı yapılıncaya kadar bu alanlardaki uygulamalar 27 nci madde hükümlerine göre yürütülür. 27 nci maddede belirtilen projeler, ilçe belediyesince onaylanır ve muhtarlığa bildirilir. Kırsal alanlarda iş yeri açma ve çalışma izni; kadimden kalan veya yapıldığı tarihteki mevzuat kapsamında yola cephesi olmaksızın inşa edilen yapılar ile köy yerleşik alanlarda kalan yapılara kırsal yapı belgesine, yerleşik alan sınırı dışındaki diğer yapılara ise yapı kullanma izin belgesine göre verilir. Köylerde bulunan konutlarda, iş yeri açma ve çalışma izni alınarak ev pansiyonculuğu yapılabilir. Kamuya ait bir yaya veya taşıt yoluna cephe sağlanmadan yapı inşa edilemez, parsel oluşturulamaz. Yerleşme ve yapılaşma özellikleri, mimari doku ve karakteri, gelişme düzey ve potansiyeli açısından önem arz eden köylerde bu özellikleri korumak, geliştirmek ve yaşatmak amacıyla muhtarlık katılımı ile ilgili idarelerce köy tasarım rehberleri hazırlanabilir. Köy tasarım rehberleri ilgili idare meclisi kararı ile onaylanır ve uygulanır.” hükmü ile birlikte değerlendirmek gerekirken, Kırsal Mahalle Ve Kırsal Yerleşik Alan Yönetmeliğinin 2. Maddesine göre bu hükümler, Yönetmeliğin kapsamı dışında bırakılmıştır. 

Bu durum, aynı alanın bir kanuna göre kırsal yerleşim özelliğinin olduğu; diğer kanuna göre olmadığı gibi mantıksız bir durum ortaya çıkartabilecektir. Bizim tavsiyemiz 5216 sayılı kanuna göre kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan tespitinin, 3194 sayılı Kanuna göre mahalleye dönüşen ve nüfusu 5.000’in altında kalan yerlerin, kırsal yerleşim özelliğinin devam edip etmediği birlikte değerlendirilmelidir.

3. Sonuç

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, Ek Madde 3 hükümlerine göre; ilgili ilçe belediye meclisi, köy veya belde belediyesi iken mahalleye dönüşerek tüzel kişiliğini kaybeden mahalle ya da mahalleler hakkında “kırsal mahalle” niteliği taşıdığına dair teklif kararı alarak bu mahallelerin kırsal mahalle olarak belirlenmesi için büyükşehir belediyesine gönderecektir. İlçe belediyesinin teklif kararı üzerine büyükşehir belediye meclisinin 90 gün içinde bahsi geçen alanın “kırsal mahalle” olması hakkında aynen kabul; değiştirerek kabulü ya da teklifin reddi şeklinde karar alması gerekmektedir. Mahallenin bir bölümü için bu hüküm çerçevesinde karar alınmak istenmesi durumunda, alanın en az on bin metrekare olması gerekir. Bu durumda kırsal yerleşik alan kararı alınacaktır.

Bununla birlikte 5216 sayılı kanuna göre kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan tespitinin, 3194 sayılı Kanuna göre mahalleye dönüşen ve nüfusu 5.000’in altında kalan yerlerin, kırsal yerleşim özelliğinin devam edip etmediği birlikte değerlendirilerek, uygulama birliği sağlanmalı, aynı alan için bir kanuna göre kırsal özelliğinin devam ettiği diğer bir kanuna göre devam etmediği anlamı taşıyacak kararlar alınmamalıdır.

Değerlendirme bölümünde yer alan açıklamalar çerçevesinde, kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan olarak belirlenen yerlerde yukarıda bahsedilen ekonomik avantajların önemi ve belediye sınırları içinde benzer durumda olan yerler bakımından adalet, eşitlik ve genellik prensiplerinin hayata geçirilebilmesi için, ilçe ve büyükşehir belediyelerinin bir araya gelerek, kırsal mahalle veya kırsal yerleşik alan ilanı için somut ve objektif kriterler belirlemesi yerinde olacaktır.


İlgili Kanun:

Büyükşehir Belediyesi Kanunu


Yorumlar